بخشى ديگر هم براثر برترى تفنگ بر تيروكمان بود . قسمتى هم درنتيجه ظهور عظيم اقتصاد صنعتى با مهارتهاى توليدى در سطح نسبتا وسيع و توسعه آن در بين اقوام اروپايى در برابر كشورهايى بود كه بيشتر مبادله‌كننده مواد خام بودند : يعنى ايجاد تسهيلات تجارت پولى در مقابل تجارت پاياپاى ؛ فنون كشتىرانى و كشتىسازى در مقابل حمل‌ونقل چهارپائى و كاروانى . صرفنظر از اعتبار اين نوع نظريه‌ها و تبيينات ديگر ، تحولات اقتصادى و سياسى سده دهم / شانزدهم نيز نقشى قاطع داشت . تركان در قلمرو تشكيلات ، بازرگانى و جنگ به دستاوردهاى برجسته نايل آمدند . روسها از لاك مسكو بيرون خزيده و از بالتيك تا درياى خزر در موازات سواحل ولگا و از شرق تا سيبرى پيش رفتند . در اروپا ناوگان پرتقال ، اسپانيا ، انگلستان و هلند بر درياها حاكم شدند و ابعادى تازه بر صحنه سياست و تجارت زمانه بخشيدند . سرتاسر دنياى پيرامون مديترانه را فعاليت فراگرفت . در مصر حكومت مماليك به پايان رسيد . دوره پنجاه‌ساله 1510 م . تا 1560 م . دوره‌اى سرنوشت‌ساز و خطير بود . شاه عباس و صفويان متأخر از ايرانى كه در موقعيت حساس بين شرق و غرب قرار گرفته بود ، كمال استفاده و بهره‌بردارى را كردند . ب - منطقهء شمالى تجارت ايران و آسياى مركزى براثر خصومت ازبكان و ايرانيان كه متناوبا در خلال اين قرن چهره مىنمود و تصرف هرات بدست شاه اسماعيل در سال 1510 م . كه به عصر زرين فرهنگى اين شهر خاتمه بخشيد ، كاهش يافت . ولى تجارتى كمابيش مطلوب بين مشهد و كابل تا بخارا و بلخ همچنان برقرار بود . كالاهاى مراكز تجارى هند و بعضى از مراكز اروپا را در سرتاسر تركستان توزيع مىكرد . روسها در نيمه دوم اين قرن پس از اينكه تاتارها را سر جاى خود نشاندند و بر ولگا از كازان تا دلتاى آن و ازجمله آستارا خان ( هشتر خان ) مسلط شدند تجارت اين منطقه را فعالانه در اختيار گرفتند . آنتونى جنكينسن كه در سال 1561 م . از سرزمين تركمانها رد شد ، گزارش مىدهد كه اورگنج تجارت كمى با ايران دارد و « مقدار آن به قدرى ناچيز است كه به نوشتن نمىآيد » . اما تجارت بخارا هم كه يك زمانى براى خود عظمتى داشت و انبار بزرگ سالانه بازرگانان برشمرده مىشد ، « چنان ضعيف و فقير است كه در آن اميد تجارتى مطلوب در آينده نمىرود . » ولى بخشى از تجارت ايران در اينجا برقرار است چون ايرانيان « به اينجا پارچه پشمى كراسكا [ Craska - كتان ضخيم ] ، پارچه‌هاى كتانى ، انواع و اقسام پارچه‌هاى ابريشمى و ارگوماك Argomack ] - اسبهاى تركمنى از نژاد اسب عربى ] و غيره مىآورند و درعوض پوست خام قرمز و ساير ظروف روسى و غلام كه بازار آن بزرگترين بازار آسياى مركزى است ، با خود